Hoe recente wetenschap het betoog van het nieuwe boek “Solidaire Technologie” bevestigt

Er voltrekt zich een merkwaardige, stille wending in de wereld van kunstmatige intelligentie. Waar AI jarenlang werd gepresenteerd als een neutraal hulpmiddel voor versnelling, optimalisatie en schaalvergroting, dringen er nu andere woorden door in het hart van het wetenschappelijke debat: vertrouwen, zorg, duurzaamheid, rechtvaardigheid.

In september 2025 verscheen ons boek Solidaire Technologie (Breij Publicaties), dat ik samen schreef met em. prof. dr. Paul Jansen, beiden geworteld vanuit de School of Business and Economics van de Vrije Universiteit Amsterdam. Het boek werd gepresenteerd op het ROC van Amsterdam — een plek die bij uitstek symboliseert waar technologie en samenleving elkaar dagelijks raken. Als eerste aan Victor van der Chijs, voorzitter Deltatalings. Deltalinqs behartigt de gezamenlijke belangen van meer dan 95% van alle logistieke, haven- en industriële bedrijven in de mainport Rotterdam. Van der Chijs uitte zich bijzonder positief over ons boek en ziet het als een grote inspiratie van de Rotterdamse Haven.

De kern van ons boek is eenvoudig, maar radicaal: technologie — en zeker kunstmatige intelligentie — moet niet alleen efficiëntie dienen, maar ook solidariteit. Ze moet zich verhouden tot mens, dier, natuur, economie en cultuur — niet als objecten van beheersing, maar als actoren in een gezamenlijke werkelijkheid.

Wat ons verraste, is hoezeer recente internationale AI-publicaties deze benadering inmiddels beginnen te ondersteunen. In plaats van een pleidooi voor langzame technologie, schrijven wij nu een essay in de tegenwoordige tijd van de wetenschap. Hier volgt een leesbare reis langs de nieuwste inzichten.

Technologie is niet te vertrouwen — tenzij ze zich verantwoordt

In een studie verschenen in Human Behavior and Emerging Technologies (Amir et al., 2025) wordt onderzocht hoe mensen vertrouwen ontwikkelen in AI. Niet verrassend: vertrouwen ontstaat niet uit technologische perfectie, maar uit sociale verankering. Mensen vertrouwen AI als ze ingebed is in instituties die ze kennen: het onderwijs, de zorg, de lokale overheid. Precies wat we in Solidaire Technologie benoemen als relationele technologie.

Een tweede studie, van M. Leon in Intelligent Systems with Applications, laat zien dat publieke perceptie van AI-veiligheid historisch fluctueert. Niet alleen omdat AI beter of slechter wordt, maar omdat maatschappelijke waarden verschuiven. Technologie is geen constante — ze is cultuurgebonden.

Geen transparantie zonder rechtvaardigheid

Lang werd gedacht dat transparantie dé oplossing was voor onrechtvaardige AI-systemen. Maar een uitlegbaar algoritme kan nog steeds diep oneerlijk zijn. Dat blijkt onder meer uit Fair Decision Boundaries in Clustering (Moorthy et al., 2025, ACM Transactions). Hierin wordt geschetst hoe algoritmes systematisch groepen kunnen benadelen, tenzij ze actief getraind worden op gelijkwaardigheid en herverdeling van risico’s.

In ons boek noemen we dit: ethiek voorbij de uitleg. Niet vragen wat het systeem doet, maar voor wie het werkt — en voor wie niet.

De aarde als actor

Misschien wel de belangrijkste verschuiving zien we in de ecologische dimensie van AI. In Sustainable Direct Recycling of Lithium Batteries (Jin et al., 2025, Batteries & Supercaps) wordt AI gebruikt om materiaalstromen circulair te maken. Geen winstoptimalisatie, maar grondstoffenzorg.

Ook andere studies, zoals over AI in zonnepaneelbeheer, tonen dat AI kan worden ingezet als ecologische partner. In Solidaire Technologie stellen we dat AI systemen moet dienen die vertragen, herstellen en verbinden — en niet enkel opschalen of exploiteren.

Zorg als intelligentiesysteem

In diverse medische studies zien we AI verschuiven van diagnosemachine naar zorgondersteuner. Van machine learning voor antibioticaresistentie (Aruhomukama, 2025) tot ademtherapie met AI-monitoring bij rugpijn (Gomaa et al., 2025): de technologie staat niet langer los van het lichaam, maar werkt mee op ritme van de zorgpraktijk.

Wij spraken eerder van belichaamde technologie — systemen die zich voegen naar menselijke kwetsbaarheid in plaats van haar te managen.

De democratisering van AI

In een veldonderzoek naar de introductie van AI in de haven van Rotterdam (Fani, 2025, Maritime Economics & Logistics) blijkt dat AI-implementatie geen technisch project is, maar een politiek proces. Stakeholders onderhandelen over eigenaarschap, zeggenschap en toezicht.

Dit bevestigt een fundamentele notie uit ons boek: AI is geen black box, maar een publieke kwestie. Geen “techniek in dienst van bestuur”, maar techniek als onderwerp van democratische besluitvorming.

Een solidaire koers

De rode draad in deze nieuwe wetenschappelijke publicaties is helder: de tijd van naïef technologisch optimisme is voorbij. De vraag is niet langer of AI efficiënt of slim is, maar of ze goed ingebed, eerlijk verdeeld en zorgvuldig gestuurd is.

Solidaire Technologie is daarmee niet alleen een boek, maar een lens. En wat we door die lens zien, is bemoedigend: AI-onderzoek begint zich open te stellen voor zorg, ecologie, rechtvaardigheid en gemeenschap. De solidaire koers is niet langer toekomstmuziek — ze is actueel, zichtbaar en in wording.

📕 Solidaire Technologie
Bert Breij & Paul Jansen
Breij Publicaties, 2025
Nu verkrijgbaar in de boekhandel en als digitale editie
Engelse vertaling verschijnt oktober 2025