De discussie over gepensioneerden die onverwacht duizenden euro’s moeten terugbetalen aan de Belastingdienst laat zien dat er meer nodig is dan alleen correcte wetgeving en efficiënte uitvoering. Er is behoefte aan een overheid die niet alleen rechtmatig handelt, maar ook rechtvaardig. Een overheid die de menselijke maat serieus neemt en begrijpt dat achter iedere aangifte een mens schuilgaat met een eigen levensverhaal, mogelijkheden en beperkingen.

Het voorbeeld van ouderen die meerdere pensioenuitkeringen ontvangen, maakt duidelijk hoe ingewikkeld het Nederlandse belastingstelsel is geworden. Veel gepensioneerden ontvangen AOW, één of meer aanvullende pensioenen en soms nog inkomsten uit een lijfrente of andere voorzieningen. Voor fiscalisten zijn de regels rondom loonheffingskorting, ouderenkorting en belastingschijven begrijpelijk. Voor veel burgers zijn zij dat niet. Wanneer duizenden mensen dezelfde fout maken, is dat niet uitsluitend een probleem van die burgers. Het is ook een signaal dat het systeem onvoldoende aansluit bij de werkelijkheid van alledag.

Daar raakt de menselijke maat aan solidariteit. Solidariteit betekent immers dat sterkere partijen rekening houden met kwetsbaardere partijen. De overheid beschikt over kennis, data, technologie en deskundigheid waarover de individuele burger niet beschikt. Vanuit solidariteit mag daarom worden verwacht dat die kennis niet uitsluitend wordt ingezet voor controle en handhaving, maar ook voor bescherming, begeleiding en preventie.

Juist hier ligt een belangrijke rol voor solidaire technologie. Moderne technologie maakt het mogelijk om burgers tijdig te waarschuwen wanneer zich risico’s voordoen. De Belastingdienst beschikt over gegevens van de Sociale Verzekeringsbank, pensioenfondsen en andere uitkeringsinstanties. Met behulp van kunstmatige intelligentie en slimme gegevensanalyse kan vroegtijdig worden gesignaleerd dat een gepensioneerde mogelijk te weinig belasting betaalt doordat meerdere keren loonheffingskorting wordt toegepast. In plaats van een onaangename verrassing achteraf kan een eenvoudige melding vooraf worden verstuurd: “Let op, mogelijk betaalt u momenteel te weinig belasting. Controleer uw situatie of neem contact op voor advies.”

Dat is een voorbeeld van technologie die niet tegenover de burger staat, maar naast de burger. Technologie die niet primair gericht is op opsporing, maar op ondersteuning. Technologie die solidariteit versterkt in plaats van wantrouwen.

In dat kader zou de Belastingdienst zich kunnen laten inspireren door het Solidariteitskompas van Breij en Jansen, dat momenteel wordt ontwikkeld en naar verwachting later dit jaar openbaar wordt gemaakt. Het Solidariteitskompas vertrekt vanuit de gedachte dat beleid, organisaties en technologie niet alleen moeten worden beoordeeld op efficiëntie, rechtmatigheid en financiële opbrengst, maar ook op hun bijdrage aan menselijke waardigheid, onderlinge verbondenheid en maatschappelijke rechtvaardigheid.

Hoewel het kompas nog in ontwikkeling is, ligt het voor de hand dat daarin vragen centraal zullen staan als: helpt een maatregel mensen vooruit of brengt zij hen onnodig in problemen? Wordt technologie ingezet om burgers te ondersteunen of uitsluitend om hen te controleren? Wordt voldoende rekening gehouden met verschillen in kennis, vaardigheden en omstandigheden? En draagt een systeem bij aan vertrouwen tussen burger en overheid?

Toegepast op de Belastingdienst zou dit betekenen dat niet de fout van de burger centraal staat, maar het voorkomen van die fout. Niet de naheffing achteraf, maar de waarschuwing vooraf. Niet de standaardprocedure, maar de beoordeling van de concrete situatie van de betrokken burger.

De lessen van de toeslagenaffaire hebben duidelijk gemaakt wat er gebeurt wanneer regels belangrijker worden dan mensen. De uitdaging voor de komende jaren is om technologie niet langer uitsluitend te zien als een instrument voor efficiëntie, maar ook als een middel om solidariteit te organiseren. Wanneer kunstmatige intelligentie, data-analyse en digitale dienstverlening worden ingezet om burgers tijdig te informeren, fouten te voorkomen en financiële problemen te beperken, ontstaat een vorm van solidaire technologie die de menselijke maat daadwerkelijk versterkt.

Een moderne Belastingdienst behoort daarom niet alleen een fiscale organisatie te zijn, maar ook een maatschappelijke organisatie. Een organisatie die begrijpt dat belastingheffing uiteindelijk geen doel op zich is, maar een middel om een solidaire samenleving mogelijk te maken. Een samenleving waarin burgers hun bijdrage leveren, maar waarin de overheid op haar beurt verantwoordelijkheid neemt om burgers niet onnodig te laten verdwalen in de complexiteit van het systeem.

Dat is de essentie van de menselijke maat. Dat is de essentie van solidariteit. En dat is de richting waarin solidaire technologie de overheid van de toekomst kan helpen ontwikkelen.

Dr, Bert Breij, voormalig landelijk Hoofd Diensten en Communicatie van de Belastingdienst, oprichter BelastingTelefoon, en campagne Leuker kunnen we…. Auteur van Solidaire Technologie (2025) en samen met prof. dr. Paul Jansen ontwerper van Het Solidariteitskompas dat nog in ontwikkeling is en dit jaar nog in boekvorm verschijnt. Voorzitter van de Stichting DeSolidariteit www.desolidariteit.nl