Een verschuiving die we herkennen

Ik merk het de laatste tijd steeds vaker in gesprekken om mij heen, woorden die we een paar jaar geleden nauwelijks gebruikten duiken nu overal op, woke, cancelcultuur, genderideologie, en ze worden niet alleen gebruikt om iets te beschrijven maar vooral om een grens te trekken tussen mensen en werelden, en dat is geen toeval maar een verschuiving die in de Verenigde Staten al duidelijke vormen heeft aangenomen.

Worden strafrechters en politici ook hier solidair aan elkaar? Amerikaanse toestanden?

DeSantis en het oprekken van de rechtsstaat

Een van de meest zichtbare vertegenwoordigers daarvan is Ron DeSantis, gouverneur van Florida, jurist, oud-militair en een politicus die precies weet wat hij doet, want hij presenteert zich als verdediger van vrijheid en ouderrechten maar wat hij feitelijk doet is het recht actief inzetten om de samenleving te herordenen, en in Florida is wetgeving ingevoerd die bepaalt wat er in klaslokalen gezegd mag worden over identiteit en diversiteit, worden universiteiten gestuurd in hun onderwijs en onderzoek en worden bedrijven die zich kritisch uitlaten via bestuurlijke en juridische middelen aangepakt, en dat is geen gewone politieke koers maar het doelbewust oprekken van de rechtsstaat, omdat het recht hier niet alleen wordt gebruikt om grenzen te stellen maar om richting te geven aan cultuur en denken.

De verleiding van het strafrecht

En laten we niet doen alsof dit ver weg is, want ook in Nederland zie je hoe het debat verhardt in politiek, media en universiteiten en groeit de neiging om maatschappelijke conflicten juridisch te beslechten alsof het recht een wapen is waarmee je een cultureel debat kunt winnen, en daar moeten we voorzichtig mee zijn, want het strafrecht in het bijzonder is bedoeld als uiterste middel dat grenzen stelt waar die echt worden overschreden en niet om meningen te corrigeren of onrust te dempen, maar toch neemt de druk toe om het vaker in te zetten, zeker nu technologie het speelveld verandert, en de digitale werkelijkheid is geen bijzaak meer omdat desinformatie, deepfakes en online intimidatie verkiezingen kunnen beïnvloeden, reputaties kunnen beschadigen en het publieke debat kunnen verstoren, en daar moet de rechtsstaat zich tegen beschermen, zodat wanneer er sprake is van georganiseerde manipulatie of bedreiging strafrechtelijk optreden gerechtvaardigd en noodzakelijk is, maar ook hier geldt dat precisie alles is, want niet elke onwaarheid is strafbaar en niet elke scherpe mening een bedreiging, en zodra het strafrecht wordt ingezet om ideologische strijd te beslechten verliezen we iets fundamenteels en wordt het recht zelf onderdeel van de polarisatie, precies wat we in de Verenigde Staten zien gebeuren.

De grens van de rechtsstaat ligt bij onszelf

De les is helder dat de rechtsstaat ons alleen beschermt zolang wij haar niet zelf politiseren, en dat betekent voor Nederland en Europa dat we actief grenzen moeten bewaken door de onafhankelijkheid van rechters en het Openbaar Ministerie buiten twijfel te houden, politieke druk te weren en tegelijk te investeren in kennis en capaciteit om digitale dreigingen te begrijpen terwijl wetgeving helder moet zijn en kan meebewegen met technologische ontwikkelingen, en toch zit de kern niet alleen in regels en instituties want wat in Amerika zichtbaar wordt is uiteindelijk een maatschappelijk probleem dat juridisch zichtbaar wordt omdat wantrouwen en onzekerheid hun weg vinden naar het recht en het recht dat niet kan oplossen, en een rechtsstaat functioneert alleen als er bereidheid is om samen te leven en burgers elkaar zien als medeburgers in plaats van tegenstanders, en dat vraagt om solidariteit, want zonder solidariteit wordt het recht een instrument in een strijd die steeds harder wordt terwijl het met solidariteit een grens en bescherming blijft, en de figuur van DeSantis is daarmee geen exotisch Amerikaans verschijnsel maar een waarschuwing omdat hij laat zien hoe snel het evenwicht kan verschuiven wanneer politiek en recht in elkaar grijpen, niet met een grote klap maar stap voor stap, en de vraag is of wij dat op tijd herkennen, want alleen dan blijft het recht wat het moet zijn, geen wapen in een culturele strijd maar een bescherming van een samenleving die bereid is zichzelf bij elkaar te houden.