De versnelling van kunstmatige intelligentie is geen toekomstmuziek meer. Bedrijven reorganiseren en investeren, functies verdwijnen of veranderen. In Europa wordt nog altijd vooral gesproken over regels, maar de werkelijke actualiteit ligt elders. We dreigen afhankelijk te worden van technologie die buiten Europa wordt ontworpen, en dus ook van de waarden die daarin besloten liggen. Dat probleem wordt nu urgent, omdat generatieve AI en grootschalige investeringen in data ervoor zorgen dat beslissingen in economie, zorg en overheid steeds vaker door systemen worden genomen. Wie die systemen ontwerpt, bepaalt feitelijk hoe onze samenleving functioneert.

Op dit moment gebeurt dat onvoldoende in Europa zelf. Amerikaanse bedrijven zoals Google en Meta domineren de ontwikkeling van AI met een focus op schaal en snelheid. In China wordt technologie actief ingezet voor brede maatschappelijke sturing. Europa kiest voor regulering, maar mist een eigen ontwerpstrategie. Dat verschil wordt zichtbaar in de praktijk. Algoritmes beslissen over leningen, sollicitaties en medische risico’s. Ze werken efficiënt, maar zijn gebaseerd op bestaande data en dus op bestaande ongelijkheid. Zonder bewuste tegensturing ontstaan systemen die verschillen bestendigen in plaats van verkleinen. Dat zijn geen incidenten, maar structurele ontwerpfouten.

De politieke reflex is regelgeving en Europa loopt daarin voorop. Toch komen regels vaak nadat systemen al zijn gebouwd en uitgerold. We corrigeren achteraf wat vooraf verkeerd is ingericht. Dat is niet voldoende in een tijd waarin technologie zich snel ontwikkelt. Tegelijk maken geopolitieke spanningen dit nog scherper. AI is niet alleen een economisch instrument, maar ook een machtsfactor. Wie de technologie beheerst, heeft invloed op informatie, markten en zelfs democratische processen. Europa kan zich in dat krachtenveld geen passieve rol veroorloven.

De kern van het probleem is menselijk kapitaal. Er zijn miljoenen banen waarin AI een rol speelt, maar slechts een beperkte groep professionals kan technologie integraal ontwerpen. Zij combineren techniek, ethiek en maatschappelijke kennis. Dat tekort betekent dat cruciale keuzes impliciet worden gemaakt door systemen die vooral optimaliseren voor efficiëntie. De gevolgen zijn zichtbaar en tastbaar. De Toeslagenaffaire liet zien wat er gebeurt wanneer systemen zonder voldoende menselijk inzicht worden toegepast. Wat daar gebeurde, kan op grotere schaal terugkeren als we niets veranderen.

Er zijn wel alternatieven. Organisaties zoals de Mozilla Foundation laten zien dat technologie ook open, transparant en mensgericht kan worden ontwikkeld. Toch blijven deze initiatieven klein zolang ze niet worden ondersteund door structureel beleid en grootschalige investeringen. Daar ligt de echte opdracht. Europa moet niet alleen regels maken, maar ook investeren in het ontwerpen van technologie die recht doet aan haar waarden. Dat vraagt om een nieuwe generatie professionals die techniek combineren met maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het vraagt ook om organisaties die deze expertise serieus nemen en om bestuurders die verder kijken dan efficiëntie alleen.

De keuze is simpel en urgent. Of Europa ontwikkelt zelf technologie met een menselijk kompas, of het accepteert dat die koers elders wordt bepaald. In een wereld waarin AI steeds meer beslissingen overneemt, is dat geen technische vraag maar een vraag over autonomie en richting.