Interviewer: Gerard Vermeer (redacteur, SOLID Watch – magazine van Stichting DeSolidariteit)
Geïnterviewde: Dr. Bert Breij

Gerard Vermeer:  Prof. dr. Paul Jansen en jij, allebei afkomstig van de Vrije Universiteit in Amsterdam, werken momenteel intensief aan het Solidariteitskompas. Is het al af?
Bert Breij: Nee, het is nadrukkelijk nog in ontwikkeling. De theoretische basis staat, maar we verfijnen en testen het instrument voortdurend. We willen dat het niet alleen academisch klopt, maar ook praktisch bruikbaar is voor beleidsmakers, uitvoeringsorganisaties en ontwerpers van technologie. Dat vraagt precisie.
Gerard: Waar begon dit voor jullie?
Bert: Vanuit een groeiend ongemak. Solidariteit wordt tegenwoordig niet alleen beleefd tussen mensen, maar georganiseerd via systemen: belastingwetgeving, toeslagen, zorgplatforms, algoritmen, internationale ketens. Technologie structureert solidariteit. Maar systemen hebben macht. En macht zonder normatieve oriëntatie kan ontsporen. De toeslagenaffaire heeft dat pijnlijk zichtbaar gemaakt. Toen hebben Paul en ik gezegd: we moeten een instrument ontwikkelen dat zulke risico’s eerder zichtbaar maakt.
Gerard: Jullie samenwerking gaat al langer terug.
Bert: Ja. Ik ben in 2017 bij Paul gepromoveerd aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Sindsdien werken we inhoudelijk samen. In ons vorige boek, Solidaire Technologie, dat vorig jaar september verscheen, onderzochten we hoe technologie solidariteit kan versterken of ondermijnen. Het nieuwe boek, dat in mei verschijnt, is een vervolg daarop. Daarin introduceren we het Solidariteitskompas als concreet toepasbaar instrument.
Gerard: Wat doet dat kompas precies?
Bert: Het beoordeelt systemen langs zes dimensies van solidariteit. Hoe persoonlijk of anoniem is het systeem? Hoeveel ruimte is er voor menselijke afweging naast rationele regels? Hoeveel dwang bevat het? Hoe formeel is de organisatie? Is het economisch instrumenteel of ook moreel gelegitimeerd? En wat is de rol van de burger: passief of actief? Die zes dimensies samen leveren een profiel op. Dat profiel laat zien waar balans ontbreekt en waar bijsturing nodig is.
Gerard: Waarom hebben jullie het een kompas genoemd?
Bert: Omdat het geen controle-instrument is. Een monitor meet en sanctioneert. Een kompas wijst richting. Het helpt navigeren in complexe omstandigheden. Het doel is verbeteren, niet afrekenen.
Gerard: Jullie zijn nog volop aan het ontwerpen. Waar werken jullie nu concreet aan?
Bert: We verdiepen de theoretische onderbouwing, scherpen de hoofdassen aan en ontwikkelen een meetmethodiek. We verbinden houding, gedrag en impact. Daarnaast testen we het model op concrete casussen, bijvoorbeeld bij fiscale uitvoering of digitale dienstverlening. Het moet normatief én empirisch stevig zijn.
Gerard: Jullie richten je zowel op publieke als private systemen. Waarom is dat belangrijk?
Bert: Omdat macht zich niet beperkt tot de overheid. Grote technologiebedrijven en internationale platforms structureren toegang tot werk, informatie en kapitaal. Hun algoritmen beïnvloeden kansen en uitsluiting. Daarom moet het kompas ook private macht zichtbaar maken.
Gerard: Dit keer besteden jullie veel aandacht aan Europa. Waarom?
Bert: Europa heeft een traditie van rechtsstaat, sociale bescherming en bescherming van grondrechten. Dat maakt het continent bijzonder geschikt om technologie te verbinden met solidariteit. In de Verenigde Staten domineert vaak de marktlogica. In China de staatslogica. Europa heeft historisch gezocht naar balans. Het Solidariteitskompas past bij die cultuur. Het is een instrument voor solidaire technologie – technologie die efficiënt is én rechtvaardig.
Gerard: Wat is de relatie met Stichting DeSolidariteit?
Bert: De stichting is sterk geïnspireerd door dit gedachtegoed. Ik ben voorzitter van DeSolidariteit, Paul Jansen is adviseur. De stichting wil solidariteit opnieuw zichtbaar en praktisch maken in een technologisch tijdperk, via publicaties, het magazine SOL Watch en maatschappelijke projecten. Het Solidariteitskompas ondersteunt die missie inhoudelijk.
Gerard: Het boek verschijnt bij een onafhankelijke uitgeverij. Hoe zit dat?
Bert: Het boek wordt uitgegeven door een onafhankelijke uitgeverij met een missie die verwant is aan die van DeSolidariteit: maatschappelijk betrokken en waarden-gedreven. Er is geen commerciële relatie tussen stichting en uitgever. Paul en ik zijn als auteurs volledig zelf verantwoordelijk voor de inhoud. We doen dit ideëel.
Gerard: Wat hoop je dat het Solidariteitskompas uiteindelijk zal betekenen?
Bert: Dat bestuurders en ontwerpers eerder zien waar hun systemen uit balans raken. Dat efficiëntie nooit los wordt gezien van menselijke waardigheid. En dat Europa het vertrouwen in technologie weet te versterken door solidariteit centraal te stellen. Zonder vertrouwen functioneren noch democratie, noch markt. Het kompas is bedoeld om dat vertrouwen te beschermen.
Gerard: Dank je wel, Bert.
Bert: Graag gedaan.

Foto door Ever Louie Pogosa.