De vraag is eenvoudig. Het antwoord is dat niet. Of liever: niet vanzelf. Niet met oplapwerk. Niet met nieuwe beloften in oude woorden. De democratie kan alleen worden gerehabiliteerd als zij zichzelf opnieuw begrijpt in een wereld waarin macht, informatie en technologie in elkaar zijn geschoven. Ik merk het steeds vaker, in gesprekken, lezingen, soms gewoon aan de keukentafel. Mensen zijn niet onverschillig. Ze zijn moe. Moe van systemen die ze niet begrijpen. Moe van taal die weinig zegt en veel belooft. Moe ook van het gevoel dat besluiten elders vallen. Buiten hun bereik. Dat is het grootste risico voor de democratie: niet woede, maar vermoeidheid. De democratie is uit balans geraakt. Burgers mogen stemmen, maar ervaren steeds minder invloed op hun bestaan. De grote keuzes liggen elders — in markten, in technologie, in systemen zonder gezicht. De vorm blijft, de inhoud verschraalt. Democratie leeft niet van procedures alleen, maar van het gevoel dat burgers ertoe doen. Zodra dat gevoel verdwijnt, blijft een systeem over dat nog werkt, maar niet meer overtuigt.

Technologie als breuklijn

De grootste verschuiving speelt zich af in de sfeer van informatie en technologie. Wat ooit een bron van kennis en verbinding had moeten zijn, is steeds vaker een bron van verwarring en afhankelijkheid geworden. Burgers krijgen niet te weinig informatie, maar te veel van het verkeerde soort. Hun aandacht wordt verhandeld, hun gedrag wordt gestuurd en hun emoties worden benut. De digitale omgeving waarin burgers zich bewegen, is niet neutraal. Zij wordt vormgegeven door belangen die niet samenvallen met het publieke belang. Een klein aantal bedrijven heeft een ongekende invloed gekregen op wat mensen zien, denken en geloven. Daarmee raakt de kern van de democratie: het vermogen van burgers om zich een beeld van de werkelijkheid te vormen en op basis daarvan keuzes te maken. Hier ligt de breuklijn. Een democratie kan alleen functioneren als burgers voldoende inzicht hebben in wat er speelt. Als dat inzicht wordt vertroebeld, verliest de democratie haar fundament. Wat overblijft, is een systeem waarin nog wel wordt gekozen, maar waarin de voorwaarden van die keuze steeds minder vrij en steeds minder gelijk zijn.

Solidaire technologie als antwoord

Daarom is een andere benadering van technologie noodzakelijk. Niet als doel op zich, maar als middel dat opnieuw moet worden ingebed in de samenleving. Solidaire technologie betekent dat techniek wordt ingericht vanuit publieke waarden: menselijke waardigheid, rechtvaardigheid en verbondenheid. Dat vraagt om keuzes. Technologie moet begrijpelijk zijn, uitlegbaar en controleerbaar. Digitale platforms moeten verantwoordelijkheid dragen voor hun maatschappelijke impact. Data moeten beschermd worden. Kunstmatige intelligentie moet niet alleen efficiënt zijn, maar ook rechtvaardig. De digitale ruimte moet weer een publieke ruimte worden, waarin burgers zich kunnen oriënteren in plaats van verliezen. Solidaire technologie is geen abstract ideaal. Zij gaat over concrete toepassingen in zorg, onderwijs, arbeid en energie. Over systemen die mensen ondersteunen in plaats van vervangen. Over informatie die verheldert in plaats van verwart. Over samenwerking die wordt versterkt in plaats van ondermijnd. De kern is eenvoudig: technologie moet weer dienstbaar worden aan het leven, aan mensen, aan samenlevingen en aan de aarde.

Mijn antwoord is ja

Kan de democratie worden gerehabiliteerd?

Ja, maar alleen onder voorwaarden. Niet door terug te grijpen op oude vormen, maar door de nieuwe werkelijkheid onder ogen te zien en daarop te handelen. De democratie kan alleen worden hersteld als zij zeggenschap terugwint over de technologische omgeving waarin zij functioneert. Dat betekent dat wij technologie moeten humaniseren en socialiseren, dat wij haar opnieuw richten op het algemeen belang en dat wij burgers in staat stellen om te begrijpen, samen te werken en verantwoordelijkheid te nemen. Zonder die omslag blijft de democratie een lege huls. Misschien is dat wel de kern van de zaak: democratie is nooit af. Zij vraagt onderhoud, aandacht en soms correctie. In onze tijd betekent dat vooral dat wij de technologie die ons leven zo diepgaand vormt, weer onder democratische en sociale voorwaarden brengen. De democratie redt zichzelf niet. Zij moet worden gedragen.